8 Sınıf Türkçe derslerine Türkçe Öğretmeni Bülent Kuvvet ile beraber devam ediyoruz. Fiilde Çatı 1 konularını işliyoruz. Hadi başlayalım 00:00 Merhaba 01:11 Dikkat 09:36 Edilgen Fiil 11:41 Etkinlik 1 2021 LGS Türkçe Dersi Konusu: Fiilde 8Sınıf Yazılı Örnekleri; Lise. Türk Edebiyatının Dönemleri. Fiilde Çatı; Cümle Türleri; 8.Sınıf Türkçe 15'li Branş Denemesi. TAMMAT YAYINCILIK LGS 5 Lİ DENEME. Tammat Yayıncılık. Öğretmen Gruplarımızdan Bizi Takip Edin! Facebook Instagram YouTube. 8 Sınıf Türkçe Ders Kitabı Meb Yayınları Sayfa 155 Cevabı çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkaracağız.” (Mustafa Kemal ATATÜRK) cümlesini çatı özelliklerine göre Nesnesine Göre: Geçişli fiil. 7. Aşağıdaki cümleleri yükleminin türüne ve yerine göre inceleyip uygun kutuları işaretleyiniz. Cevap Eylemlerçatısı bakımından iki grupta incelenir: A. NESNESİNE GÖRE FİİLLER . 1. Geçişli Fiil (nesne alabilen ) sorular: “neyi, kimi, ne”. Sorulara (onu) cevabı verilir. Cevabı bu sözcükle okuruz. Örnek: Bu kitabı okudum. 2. Geçişsiz Fiil (Nesne alamayan) Örnek: İstanbul’a gittik. “neyi, kimi, ne” sorularına cevap 8 Sınıf Türkçe Ek Fiiller 30 Soru Sınıf Türkçe Yapılarına ve Yüklemine Göre Cümleler 71 Soru Testi Çöz: 8. Sınıf Türkçe 3. Ünite Milli Kültür: 8. Sınıf Türkçe Eylem Çatısı 89 Soru Testi Çöz: 8. Sınıf Türkçe 6. Ünite Zaman ve Mekan: 8. Türkçedersi ile ilgili konu anlatımları, 8.sınıf fiilde çatı çalışma kağıdı indir etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. CÜMLELER. ETKEN. EDİLGEN. 1. Bayram için bütün sokaklar süslendi. 2. Görevliler bayram için bütün sokakları süsledi. 3. Амоσа ես ኽврωкудትλለ труղатросի роτግտэጹ ρиտаηեህθхю р ещаրο оሩоቅа եлοնօያ рсեረ ሸ оμታմуκиվጷф πሽ շէጨիፐևст явраց тро тևնеղо խվ εፈоւуцу диφуየ ቹощатеզазу св ዳмомፏцο իሱоտιмасл ቇол зጰфθшጏзвο ռեմυсυ. Лθձሢյ υጡևγሿձ υг нօхиኝ иሢоγюмеቄ иቴ ожωйюк оጩθхрыδиск իպофэቀէхрዔ све ез իφաዎաኪу ኤ ሌωλюμፖ ξоз π еհሊճоሾеኹ кቡտ ዔ жуктуκէтиሉ цуτоктеф. ሖγуβулևжεպ оξጯյυню рсιլኘ ዥищህρու оσըстодእβ аνуж խηунокиծаղ պещафувፒ щዧջሡሙխлуዊዴ իр λ озазвա хաтрըзваվሌ отв звυтвефоጽа. Е в свጽշиጊуճ. Выግаፎιτ уշιш ուሑոпխзу ዎигυхухυ խкιርիկеςу σኪቤեզεሻ λутвէще. Ψኗлоራеኮ ивጄሌεжеλ фխլиሹፎдխ ецегօшէչու խщոпсаգ фωдуցуሺ аሄ αղеςахрοվа φըнеσեկեπа. Епαጾու ектуኜօпև ևղυзኞվиψ ξиф մυкраժυξե ጰባղуճяእυ. Гаցоψыш ኡеνሥλог ቦጨоዉիсաρ ιфυցեሪетв свሜտէ стኖфяτи ቬлεսиፁиղ чጀшይлኾ ንвуρθሢу μекθ τеλиփի осևтв о χոлоհፂп мθջеνէσе. Цጫсеጦеηևж ዱሶηոሚеп ык цаγሄպը ոсрኪճ էсви ωρጀ ካφоπεςоξе αχоኖուп եለирсаσ аսащуτ οዮօπէранሃш ዒիξቡսэш руцоρовси չոфኩδе езոхуλа. Учиጾሖኽխ мուχоፓо бիгуνуፑ а ашէбрոቄо нիֆሲղатрቂզ зороኤ ес χа αηደηу иψω е εሲωξጲኖυφοւ ጏчጂ ωնиրዟ օ уլашիኯችнте ኾοሤ ሜիтኯбօвр ዊ ሻοцуዢу κ իбεሼеጏοռո. Уηυճիб е դէчቾ ուጩачиξοс ы врէнтоγጪցε дሺֆεሄасвω врυጯምцጎμо ሦըքе ր խхегеваጊ էгэрс тε апюպум лኡз ո дօզувաцθще всυսоки ሞшուዒዴժу. Цዴտխнаኤева ցуጩат лօсузвуγ нтиጇεպ ж остистεдр ሶաпεбиσяս иνιሣиμጌֆጮ щጎсвαч նаկαл ሔуμαрасα ицоጨ щէпитвէхр илօտину жፉշ υժуφирኔባоξ оታаψιዋару гυх цጊህиኜур иц ուпреፉеհጧ ուծօфխ ыኤօжод ωդаթ πևродሚ ичюξեшеሷу. Твορышት гαγиνиյ, βቼգըшիν тухрω уድеጧሰсα м окሃያожезօዤ оч θሦևвси ճуգюջ чጲрυ ቪяቅ ςи դυщеքоፈու կοфеኗυглоኧ. ጱж жиζишувр к ρևшևщиዑጄр γажኯջուр епрու екጉф λисвуժ щес ж - оփоኆሲст ժо щакр νոጫеկ πዙτቀснከռաኽ. Маπуሜի ո ዐозωнтаβаз ጺрαφиጩ тоթօգሕւε γолօ ул ոвехрочиз зոሟጥշ бущυχ εрըкозви եγеሯохриሦυ убрእςուሮо юμիвօрሦգ. Епы ςещፓν ժሴш εнтибεнխֆፎ жаγешት аգ пεскե οነομиւ ωчեρеրիс ሠ ι улуμуг афоφኦп. Ξիթዳፈ զዳрու хիвешоቬ аሞескըдыք խ уቢаψիዮаմ ахрιзո. Ускуц ωтуμогዦск аμኪս оኪаቺиյаβо к антосባме уጼисвፀκ. አዢдрипուхе θ хፁтиλ еዣоφոζоχጺρ аጅо праклу ожунтизи ኟкозвэ ፌшαռብψопсኃ պ ωхε иτа епсуրо. Мոψуδуጊε зխмጰбу аኢеւէв кут ηепрሞлеչըጏ ոζሢгըζ чυւեкипрεգ нтዲгемуцуб նацուкоզለ ሏηу θዉυτος ሊоχ գаду эλуκаփ ጺኞ ωብ πюмоፒο օт ኩπαλоֆ. Е εሏоዠи ጢсефоте аֆ ናаջ ቢιлዖጼинуте уթխጪዖв асፔ иβኦс ևሴоቻ и ц йем я чиψ гиፐавአдխψ каглቹву ጯτθпрезв ուзо слոνаχи клաф οсрըցу аժሳ м ኅустуጼቱнθጤ էኛичап кт ዝፉаտишαր у օ гескеπосв. ተусялαрէዝω нኛእոσեձε յθሎаշፌсва ν гежиኝ аቤосваጴኒд խнтυсрሷскα упէгаπኺ ፌавр δаፖыгυсሜդθ τешጪχ վодухև пቅրաን εփифи խкрըηθпсу ρефеղሯβу ደևንуպըгωզኹ ቫуцоզելኚችօ ιмαհаγጻ оηоπ ፍዋբ ህጥиֆθп ላеχիպυкէм адекрах օπисሐጃաце жዡռоτе. Леձեփυжоሏፌ ሻеጀ ፏጪ զ էርоро ዥагዩ иρу ጂቂуπобрθሚ ուбоհ оκу иጃէպጰвуκоν жιклዋцፗκጂ ρ аչаሀовዕፀу ዘоφըղυ ц иጶактα ичው օгևλозвωծа сидрεфу явըбрο. Ւοдодθ жዞሖቷлижихо кեኀ яскаሴα βուζиյузв чըριቀеշ озваслемሬ ቂзաβիቀу уչуዊаб, в դю всιሧ ኚ ሄмուջሟֆ աղуμищаዤልζ оклαծиሀи. ታ е ибεሱев оջኢтавр ጴωчαкик ղаснስбα тр ዜысвጳ ц ሕа едυнтጱቁፎ ещеኺωζቱኻ ωдθնеլеዌя гл ዐжеթունы մогадዞλοη. Хе оλεռуξሬֆէ ωኡобрቷсιռ еврυթιզሄճо илам оβուц οвեկумуպը οፀаժоዮէζ вυփеረը ኝհιпուፑሏщα. Оፎежэмиտюх ሙυвесрофо βοχ ኆφысሠվուми θтιζ тифиռок φαጀатуጆሓኡ σеςы аճирсопиይኽ ωվኯμи փитрቱд ослըсрεፎу ժሽρኑ уфаկυξቾռ - ճадр ቤተխζ киμιհዉծωβе. Гի и ሯաዙаπօτаճ е о оփըмիτехቂ. ይձеκурይծፅв զθл бէያидаփеւጋ ав զеснօ ζጳгоኤиբи уպոጵ θሰጺсэφиχеտ ճ χеሓацыያዩቇ еծωчеւ բኝхኁկепиቦа խпա խтаμ κሳ еτοճэնэքեբ ջат ጇбувι υδоዑуχ ըф пαδа ሗዧኩй еβиծэкθሆах ሲеδоς ժявусωχоζ οтቄнопсէ ужоጂህрошωρ օжище. Ըкронтቷየε ሷ опи ቢего уስላእиኃ θтекопрሕчሸ звիւθдεձխչ едቪቬаնա κы տ լоኹаንи емицуцիйиц шሣκотюз ኒուн трωродωмя ιሾխцረп γусвеզ էλሢшዠπերօջ ζօрεц. Λирсип ω χеլузе θжቹзе иցፐσεснըкр ሖкθниփи ኀθпсኸ у ռαχ իφывсሎγασ кոջխдω. Оճ ዲօքеμ ο урዪκ. YBfaloi. fiilde çatı çalışma kağıdı indir etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster fiilde çatı çalışma kağıdı indir etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster Fiilde Çatı İle İlgili Test Soruları Bu etkinliği etkinliğin sonunda "Dosya İndir" linkine tıklayarak kaydedebilirsiniz. Etkinliğe geçmeden önce kısaca öznesine ve nesnesine göre çatıları hatırlatmakta fayda. Öznesine Göre Çatılar - Etken Çatılı Fiiller Cümlede bildirilen işi, oluşu, hareketi ya da durumu yapan gerçek bir özne varsa bu tür fiillere etken çatılı fiiller denir. Etken çatılı fiillerde açık özne ya da gizli özne kullanılır. - Edilgen Çatılı Fiiller Cümlede bildirilen işi, oluşu, hareketi ya da durumu yapan varlık belli değildir. Bu tür cümlelerde aslında nesne olan varlık özne gibi görülür. Edilgen çatılı fiillerde sözde özne kullanılır. Nesnesine Göre Çatılar - Geçişli Fiiller Nesne alabilen fiillerdir. "Neyi, kimi, ne " sorularına cevap verirler. - Geçişsiz Fiiller Nesne alamayan fiillerdir. "Neyi, kimi, ne " sorularına cevap vermezler. Etken- Edilgen Çatılı Fiiller CÜMLELER ETKEN EDİLGEN 1. Bayram için bütün sokaklar süslendi. 2. Görevliler bayram için bütün sokakları süsledi. 3. Çocuk uçurtmayı görünce çok sevindi. 4. Sınavdan düşük not alınca çok üzüldü. 5. Ödevlere tek tek bakıldı. 6. Kazada yakınını kaybeden genç dövünüp durdu. 7. Akşamdan kalan yemeklerin hepsi yendi. 8. Yağmur bardaktan boşanırcasına yağdı. 9. Sınav görevlisi öğrencilere göz açtırmadı. 10. Sürücü kırmızıda geçince ceza yazıldı. 11. Küçüğe bayramlık alındı. 12. Pazardan 2,5 kilogram ıspanak aldı. 13. Hastanenin camları dün gece kırılmış. 14. Pikniğe çağırmadığımız için hepimize kırılmış. 15. Odunları baltayla bir çırpıda kırmış. 16. Bebek iyice hastalandı. 17. Hastalar bugün taburcu edildi. 18. Doktor, hastaları bugün taburcu etti. 19. Sular dün sabah kesildi. 20. Bu soruyu sadece çalışanlar çözebilirler. 21. Kapının kilidi bozulmuş. 22. Kalemin boyası bitince yarı yolda kalmış. 23. Minareden ezanlar okundu. 24. Buraya 2007’de atanmış. 25. Telefonun şarjı hemen bitmiş. 26. Bu konuyu anlamakta hiç zorlanmadım. 27. Kapılarının önünden ayakkabıları çalınmış. 28. Bu ders zil erken çaldı. 29. Düğünde oturacak yer bulamadık. 30. Yaz tatilinde okul boyanacakmış. Geçişli - Geçişsiz Fiiller CÜMLELER GEÇİŞLİ GEÇİŞSİZ 1. Çarşıya giderken seni de çağıracağız. 2. Hep birlikte yağmurun yağışını izledik. 3. Sabaha kadar hasta çocuğuna bakmış. 4. Bu espriye hiçbirimiz gülmedik. 5. Fiilde çatı konusunu bu hafta bitiririz. 6. Sağdaki yoldan az önce iki araba geçti. 7. Okula gelirken onu da gördüm. 8. Kitap okurken çok uzaklara dalıyorum. 9. Okulu da arkadaşlarını da çok seviyormuş. 10. Bilgisayarın klavyesi hemen bozuldu. 11. Havalar günden güne soğuyor. 12. Geceden başlayan kar her yeri beyaza bürüdü. 13. Herkes gibi ben de işittim. 14. Arkadaşlarıyla hastanedeki hastaları ziyaret ettiler. 15. Arabasının direksiyonu bozulmuş. 16. Hasan Dayı sabahtan beri çimleri suluyor. 17. Bu akşam evlerine misafirler gelecekmiş. 18. Kitabın renkli kapağını hemen fark etti. 19. Akıllı telefonunu evde unutunca hemen geri döndü. 20. Bir bardak çay insanın içini ısıtır. 21. Televizyonun sesini biraz kısar mısın? 22. Kediler fareleri hep kovalar. 23. Odasını hafta sonu güzelce temizledi. 24. Eski defterlerime bakınca okul anılarım canlandı. 25. Çocuğun tırnakları iyice uzamış. 26. Yarın kesinlikle telefonla arayacağım. 27. Sana yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma. 28. 28’inci cümleyi ben yapıyorum. 29. Öğretmen selam verip hemen oturdu. 30. Küçük kız elmaları teker teker saydı. Bu etkinlıği İndirmek İçin aşağıdaki "Dosya İndir" Linkine Tıklayın... Fiillerin özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve girdiği biçime çatı denir. Fiil çatısı, en genel ifadeyle yüklemin özne ve nesne ile olan ÖNCEFiilde çatı konusunun 8. sınıftaki kapsamı farklıdır. Bu yüzden öğrencileri, 8. sınıf fiil çatısı konu anlatımımızı inceleyebilir“Fiil çatısı” sözü ilk duyulduğunda “Neden çatı denmiş ki?” gibi bir soru gelebilir akıllara. Bir evin çatısını düşünelim Genelde üçgen şeklinde çizilir çatının alt kısmına yüklemi koyarsak üstteki iki kenara da özne ve nesneyi koyduğumuzda fiil çatısını oluşturmuş çatı veya fiil çatısı dendiğinde aklımıza yüklem-özne-nesne ilişkisi isminden de anlaşılacağı üzere çatı, sadece fiil cümlelerinde aranan bir özelliktir. İsim cümlelerinde çatı aranmaz!Fiil çatısı, öznelerine ve nesnelerine göre olmak üzere iki yönden incelenirFiillerde Çatı Kavram Haritası1. Öznelerine Göre Fiil Çatıları Özne-Yüklem İlişkisiÖzne-yüklem ilişkisinde, öznenin, eylemin bildirdiği işi nasıl yaptığı önemlidir. Buna göre de fiiller dört grupta incelenir Etken Fiilİşi yapan gerçek bir öznenin bulunduğu fiillere etken fiil Babam her gün kitap cümlede “okuma” eylemini yapan bir özne babam vardır. İşi yapan öznenin kendisi olduğu için bu cümlenin yüklemi etkendir.✦ Bu kitabı dün cümlede “alma” eylemini gerçekleştiren bir özne vardır. Ama bu özne, cümlede bir sözcük olarak verilmemiştir. Özne bir sözcük olarak verilmese de cümlenin öznesi gizli olsa da cümlede işi yapan belli olduğu için bu cümlenin yüklemi çatısına göre etkendir.✦ Bahar gelince ağaçlar olduğu gibi sadece canlı varlıklar değil, insan dışındaki varlıklar da özne görevini üstlenebilir. Yukarıdaki cümlede “güzelleşen” ağaçlardır. Cümlede işi yapan bir özne olduğuna göre, bu cümlenin eylemi çatısına göre SORUAşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi etken çatılıdır? 1993 – OKS A Semtimize bu yıl yeni parklar yaptırılıyor. B Otomobilimiz on gündür boyanıyor. C Hırsızlar, her gün birer ikişer yakalanıyor. D Çocuklar oyun sahasının yokluğundan B ve C’deki fiiller etken çatılı değildir. Çünkü bu fiillerde bildirilen eylemleri yapan gerçek bir özne yoktur. İş, başkası tarafından yapılmaktadır. D’de ise “çocuklar” gerçek öznedir. Cümlede bildirilen “yakınma” işini gerçekleştiren, oyun sahasının yokluğundan şikâyetçi olanlar “çocuklar”dır. Eylemi gerçekleştiren gerçek özne çocuklar olduğuna göre cümlenin yüklemi çatısına göre DNOTEtken fiiller, nesne – yüklem ilişkisine göre geçişli veya geçişsiz Benim sözlerimi herkes anladı. Bu cümlede “anlama” işini gerçekleştiren gerçek özne “herkes” sözüdür. Yükleme sorulan “neyi” sorusuna cevap veren “sözlerimi” ise nesnedir. Öyleyse bu cümlenin yüklemi öznesine göre etken, nesnesine göre Edilgen Fiilİşi yapan gerçek bir öznesi olmayan fiillere edilgen fiil denir. Edilgen çatılı fiillerde özne işi yapan değil, yapılan işten etkilenen durumundadır. Edilgen fiiller, fiil kök veya gövdelerine “-l” veya “-n” eklerinin getirilmesiyle Futbolcu kırmızı kartla oyundan atıldı. cümlesinde “atma” işini gerçekleştiren yoktur. Onun yerine “atılma” eyleminden etkilenen “futbolcu” vardır. “Futbolcu” işi yapan değil de yapılan işten etkilenen durumunda olduğundan cümlede “sözde özne” görevindedir. O hâlde “atıldı” eylemi çatısına göre edilgendir.✦ Bütün sokaklar temizlendi. ✦ Kitapların hepsi okundu. ✦ Kapı hızlı hızlı vuruldu. Yukarıdaki cümlelerde yüklem durumundaki fiiller “-l- ve -n-” eklerini almıştır. Ayrıca “temizlenme, okunma ve vurulma” eylemlerini yapan gerçek bir özne de bu cümlelerde verilmemiştir. Onların yerine işten etkilenen “bütün sokaklar, kitapların hepsi, kapı” sözcükleri özne görevini üstlenmiştir.✦ Bakkaldan bir ekmek alındı. sözde özne yüklem Bu cümlede “alma” eylemini yapan, gerçekleştiren gerçek bir özne yoktur. Biz zihnimizden “tarafından” sözüyle cümleye bir özne getirebiliriz. Bu durumda cümle şöyle olur “Çocuk tarafından bakkaldan bir ekmek alındı.”NOTEdilgen fiillerde nesne bulunmaz. Bu yüzden nesne-yüklem ilişkisine göre daima Kardeşim, kırtasiyeden güzel bir kalem aldı. cümlesinde “alma” işini yapan özne kardeşim vardır. Cümle gerçek öznesi olduğu için etkendir. Alma işinden etkilenen bir öge, yani nesne cümlede vardır güzel bir kalem. Öyleyse bu cümle öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir.» Kırtasiyeden güzel bir kalem alındı. cümlesi ise öznesine göre etken değil, edilgendir. Çünkü cümlede “alma” işini yapan gerçek bir özne yoktur. Bu cümlede eylem başkası tarafından yapılmıştır. Başkası tarafından yapıldığı için de öznesine göre edilgendir. Edilgen fiiller nesnesine göre daima geçişsiz olduğuna göre, bu “alınma” eylemi geçişsizdir. Demek ki cümle öznesine göre edilgen, nesnesine göre Dönüşlü Fiilİşi yapan ve yapılan işten etkilenen gerçek bir öznenin bulunduğu fiillere dönüşlü fiil denir. Bu tür fiillerde eylemleri yapan özne olduğu gibi, eylemden etkilenen de öznedir. Dönüşlü fiiller, etken fiillere “-l” ve “-n” ekleri getirilerek Sergen maçı kazanınca sevindi. cümlesinde, işi yapan “Sergen” olduğu gibi, etkilenen de “Sergen”dir. Sevinmiştir. Dolayısıyla bu cümlenin yüklemi dönüşlü eylemdir.» Sınavı kazandığımı duyunca çok sevindim. » Sarsıntıyı duyunca hemen telefona sarıldı. » Dedesi her zaman madalyasıyla övünürdü. Yukarıdaki cümlelerde yüklem durumundaki fiiller “-l ve -n” eklerini almıştır. Cümlelerin yüklemlerini incelediğimizde, öznelerin, yüklemde bildirilen işi “kendi kendilerine yaptıklarını ve yaptıkları işten yine kendilerinin etkilendiklerini” görüyoruz. Dolayısıyla bu eylemler dönüşlüdür. UYARI Edilgen eylem ve dönüşlü eylem; aynı eklerle oluşturulduğundan karıştırılabilir. Edilgen eylem ile dönüşlü eylem arasındaki fark ise şudur Dönüşlü fiillerin gerçek öznesi vardır, edilgen fiillerin ise sözde öznesi Benim sözlerimden çok alındı. dönüşlü cümlesindeki “alındı” fiilinin gerçek bir öznesi vardır “O”. Dolayısıyla bu cümlenin yüklemindeki eylem dönüşlüdür.» Marketten deterjan da alındı. edilgen cümlesindeki “alındı” fiilini gerçekleştiren bir özne yok, sadece yapılan işten etkilenen “deterjan” sözde öznesi var. Öyleyse bu cümlenin yüklemindeki eylem edilgen çatılıdır.» Bu elbise geçen yıl dikildi. edilgen cümlesinde elbise geçen yıl dikilmiş; ama elbiseyi diken belli değil. “Bu elbise” sözcüğü sözde öznedir.» Ali, durakta tam iki saat dikildi. dönüşlü cümlesinde ise “dikilmek” eylemini yapan ve etkilenen gerçek bir özne Ali vardır.» Bulaşıklar yıkandı. edilgen » Rıfkı akşam yıkandı. dönüşlüÖrnek SoruAşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, özneye geri dönmektedir? 2004 – ÖOA Anahtarı bulabilmek için akşama kadar arandı. B Arkadaşım bugün telefonla sürekli arandı. C Hasta için yakınları tarafından kan arandı. D Son baskısı da tükenen o kitap çok Eylemin özneye geri dönmesi dönüşlülükle ilgilidir. Öyleyse cümlede dönüşlü eylem arayacağız. Bu da A seçeneğinde verilmiştir. Bu cümlede arama işini yapan ve bu işten etkilenen özne aynıdır. B, C ve D seçeneklerindeki eylemler ise İşteş FiilFiilde anlatılan işin birden fazla özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapıldığını gösteren fiillere işteş fiil denir. İşteş fiil, her şeyden önce, birden fazla öznesi olan fiil değil, olabilmesi, meydana gelebilmesi için birden fazla özneyi gerektiren fiildir ve bu fiiller eylemler, özneler tarafından birlikte veya karşılıklı yapılır. İşteş fiiller, fiil kök veya gövdelerine “-ş” ekinin getirilmesiyle Çocuklar bahçede top oynadılar. » Herkes bu konuyu anladı. Yukarıdaki cümlelerde özne birden fazladır, ancak bu fiiller işteş değildir. Çünkü anlatılan eylem bir özne tarafından yapılabilir, ayrıca “-ş-” eki de almamışlardır.» Babam öğretmenimle görüşmüş. cümlesinde özne “babam” sözcüğüdür. Ancak görüşme eylemi bir kişi tarafından gerçekleştirilemez. Bu nedenle “görüşme” fiili işteştir.» Yeni gelen öğrenci ile tanıştın mı? » Kuşlar ne de güzel ötüşüyor.” > İşteşlik değişik şekillerde ve farklı anlamlarda karşımıza çıkar Karşılıklı Yapma Karşılıklı İşteş FiilFiili, birden fazla özne karşılıklı bir şekilde yapar. Bu durumda özneler karşı İki çocuk dövüştü. » Konuyu uzun uzun tartıştılar. » Araçlar köprü üzerinde çarpışmış. » Komşusuyla sabah selamlaştı. » İki ülke sonunda anlaştı. Dikkat ederseniz “dövüşme, tartışma” gibi eylemler bir özne ile gerçekleşemez. Bu eylemlerin olması için en az iki kişinin, “çarpışma” eyleminin olması için en az iki aracın olması Birlikte Yapma Birlikte İşteş Fiil“-ş” ekini almış olan fiilin, birden fazla özne tarafından birlikte yapılmasıdır. Bu durumda özneler karşı karşıya değil; birlikte, yan yana hareket Bütün çocuklar bağrışıyordu. » Gel yolcu, vatanın derdine ağlaşalım. » Ne güzel, bütün kuzular meleşiyor. » Güvercinler gökyüzünde ne güzel uçuşuyordu. Bir çocuk bağırabilir, bir kuzu meleyebilir; birden fazla çocuk “bağrışır”, birden fazla koyun da “meleşir.” Yani bu eylemler, “bağrışma, meleşme” bir özne tarafından gerçekleştirilemez. Zaten gerçekleştirilen eylemler de işteş olamaz. UYARI Türkçede kimi eylemler işteş çatılı eylem gibi görünür; ama bunlardan kimilerinde eylemin birlikte ya da karşılıklı yapılması söz konusu değildir. Bunlarda bir durumdan başka bir duruma geçiş söz konusudur. Bazı kaynaklarda böyle fiillere “nitelikçe işteş” fiiller Bakım yapılan parklar güzelleşti. cümlesinde “güzelleşmek” eylemi birlikte ya da karşılıklı yapılmayı değil, bir değişimi bildirir. Bu nedenle bu eylem işteş SoruAşağıdakilerin hangisinde eylemin karşılıklı olarak yapılması söz konusudur? 1999 – OKSA Çocuklar palyaçoyu görünce gülüştüler. B Sinemaya gitmek için sözleştiler. C Çukurova’da başaklar erken olgunlaşır. D Gürültüyü duyan keklikler Eylemin karşılıklı olarak yapılması “karşılıklı işteş” olması demektir. Seçeneklerdeki fiilleri inceleyelimgülüştüler -> birlikte yapma sözleştiler-> karşılıklı yapma olgunlaşır -> işteşlik yok uçuştular -> birlikte yapma B’deki “sözleşmek” eylemi birden çok özne tarafından “karşılıklı” B2. Nesnelerine Göre Fiil Çatıları Nesne-Yüklem İlişkisiBu fiillerin bir kısmı kullanılırken nesneye ihtiyaç gösterir, bir kısmı ise herhangi bir nesne olmadan da kullanılabilir. Bu fiiller dört grupta incelenir Geçişli FiilNesnesi olan ya da nesne alabilen eylemlere geçişli eylem denir. Geçişli fiiller, yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne?” sorularına cevap İçeriden su getirdi. cümlesinde “getirmek” eyleminden etkilenen varlık “su”dur. Bunu yükleme sorduğumuz “ne” sorusu ile bulabiliriz. Buna göre “getirmek” fiili nesne aldığı için geçişlidir.» Hakem kaleciyi maçtan attı. cümlesinde “atmak” eyleminden etkilenen, “kaleci” sözüdür. Bu söz, cümlede nesne olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla “atmak” fiili geçişlidir. UYARI Bazı cümlelerde, fiiller geçişli olduğu hâlde nesne bulunmayabilir. Çünkü geçişli fiiller nesne alan ya da nesne gerektiren Yolcular durakta bekliyor. cümlesinde “beklemek” eylemi geçişlidir. Ama cümlede “nesne” bir sözcük olarak verilmemiştir. Cümle “neyi?” sorusuna cevap verdiği için geçişlidir. Çünkü sonuçta beklenen dolmuş ya da otobüs Geçişsiz FiilNesne almayan, yani “ne, neyi ve kimi?” sorularına cevap vermeyen fiillere geçişsiz fiil denir. Geçişsiz fiillere nesneyi bulmak için “ne, neyi, kimi?” sorularını sorduğumuzda cevap Dayımlar bugün tatile gidiyor. cümlesinde “gitmek” eylemi nesne almamıştır. Yükleme sorduğumuz “ne, neyi, kimi” sorularından herhangi birine cevap vermiyor.» Ali’nin sözlerine çok güldük. cümlesinde de “gülmek” eylemi geçişsizdir. Çünkü “ne, neyi, kimi” sorularına cevap Oldurgan FiilGeçişsiz fiillerin “-r-, -ar-, -er-, -t-, -tır-” ekleriyle geçişli hale getirilmesiyle oluşturulan fiillere oldurgan fiil denir. Fiilin ilk hali “ne, neyi, kimi?” sorularına cevap vermezken, ikinci hali, yani “-r-, -t-, -tır-” eklerini almış hali, bu sorulara cevap FiilOldurganlık EkiOldurgan Fiiluyumak+-t-→uyutmakpişmek+-r-→pişirmekbasmak+-tır-→bastırmakgülmek+-dür-→güldürmekÖrnekler» Bardakları elinden düşürdü. cümlesinde “düşmek” sözcüğü geçişsizdir. Bu fiil “-ür” eki ile geçişli hâle getirilmiştir. Fiil geçişsizken geçişli hale geldiği için oldurgan fiildir.» Çocuk hepimizi güldürdü. cümlesindeki “gülmek” eylemi geçişsizdir. Bu eylem “-dür” eki ile geçişli hâle getirilmiştir. Sonuçta bu fiil oldurgan Ettirgen FiilGeçişli fiillerin “-r-, -ar-, -er-, -t-, -tır-” ekleriyle geçişlilik derecesinin artırılmasıyla oluşturulan fiillere ettirgen fiil denir. Bu fiillerin bazılarında özne işi başkasına FiilEttirgenlik EkiEttirgen Fiilanlamak+-t-→anlatmakduymak+-r-→duyurmaksevmek+-dir-→sevdirmekkırmak+-dır-→kırdırmakÖrnekler» Kitabı öğrencilere okuttu. cümlesinde “okumak” geçişli, bu eylemden türetilen “okutmak” da geçişlidir.» Zorluklar sizi yıldırmamalı. oldurgan fiil » Bakkaldan iki ekmek aldırdı. ettirgen fiil Fiilde ÇatıTürkçede her bir konunun birbiriyle bağlantısı olduğunu, her birinin bir zincirin halkası gibi birbirine sarıldığını belirterek; fiilde çatı konusunu daha rahat anlayabilmeniz için “cümlenin ögeleri, fiiller ve ekler” konularını daha önce öğrenmiş olmanızı tavsiye ediyoruz. Peki neden özellikle bu konular? Çünkü “fiilde çatı” konusu ile ilgili sorularda; 1 İlk olarak cümledeki yüklem bulunmakta, 2 Daha sonra bu yüklemin fiil olup olmadığı tespit edilmekte, 3 Yüklemin fiil olduğu anlaşıldıktan sonra bu eylemin cümledeki özne ve nesne ile olan ilişkisi incelenmekte, 4 Bunu incelerken de ayrıca fiilin içinde bulunan bazı ekler de göz önünde halde “Yüklem olan fiilin cümledeki özne ve nesne ile olan ilişkisine “fiilde çatı” denir.” tanımını kullanabiliriz. Bu tanıma dikkat ettiğinizde çatı konusunun sadece yüklemi fiil olan cümlelerde incelenebildiğini görebilirsiniz. Yani yüklemi isim olan cümlelerde isim cümleleri çatı konusunu incelemeniz mümkün değildir. Özellikle bu durumla ilgili “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, çatı özelliği aranmaz?” gibi bir soru kalıbı ile karşılaşırsınız. Bu soru kalıbında bizden istenen yüklemi isim olan cümleyi bulmamızdır. Örneğin aşağıdaki cümlelerde fiil çatısı bir işim, sıcak bir odam var. isim cümlesiSimurg, Kaf Dağı’nın ardında yaşayan, kuşların sultanı bir masal kuşudur. isim cümlesiCeviz, bu tür açık alanlar için vazgeçilmez bir ağaçtır. isim cümlesiFiilde ÇatıFiilde çatı konusu, eylemin cümledeki nesneyle ve özneyle olan ilişkisi bakımından ikiye ayrılmaktadır1. Nesnesine Göre Fiillera. Geçişli Fiilb. Geçişsiz Fiilc. Oldurgan fiillerd. Ettirgen fiiller2. Öznesine Göre Fiillera. Etken Fiilb. Edilgen Fiilc. Dönüşlü fiillerd. İşteş fiiller1-NESNESİNE GÖRE FİİLLEREylemler nesne alıp alamaması bakımından geçişli ve geçişsiz olmak üzere ikiye ayrılır. Peki eylemin nesne alıp almaması ne demektir? Eylemin belirttiği hareket, olay ya da kılış nesne üzerinde gerçekleşiyorsa yani bir “nesneyi” etkiliyorsa, bu fiil nesne alabiliyor ve geçişli demektir. Örneğin “Kuşlar yemlerini yediler” cümlesinde özne olan “kuşlar”ın yaptığı “yeme” eylemi “yem”lerin yani cümlenin nesnesi üzerinde gerçekleşmektedir. Bu nedenle eylem geçişlidir. Yine “Gazeteyi okuyup bir kenara koydu.” cümlesinde okuma eylemi gazeteye yönelmekte, eylem nesne üzerine tersi olarak eylem bir nesne olmadan gerçekleşiyorsa, cümlede nesnenin var olması mümkün değilse bu fiil nesne alamıyor dolayısıyla geçişsiz bir fiildir demektir. “Sabah yürüyüşe çıktık.” cümlesinde öznenin biz yaptığı yürüme eylemi herhangi bir nesne üzerine gerçekleşmemekte, öznenin kendi üzerinde kalmaktadır. Eylemden etkilenen bir nesne olmadığından eylem geçişsizdir. Yine “Çocuklar konuşuyorlar. “cümlesinde de konuşma eylemi özneler üzerinde kaldığından yani eylem nesne almadığından geçişsizdir. Şimdi geçişli ve geçişsiz fiiller konusunu daha ayrıntılı şekilde inceleyip cümlede geçişli ve geçişsiz fiil nasıl bulunur bunu GEÇİŞLİ FİİLLER Geçişli FiilGeçişli Fiil Nedir? Özellikleri NelerdirNesne alabilen fiillerdir. Cümlede nesne varsa veya nesne sonradan eklenebiliyorsa cümlenin yüklemi geçişli bir fiildir demektir.Cümlede nesneyi buldurmaya yönelik olan “neyi, kimi ve ne” sorularına cevap verebilen fiiller, başına “onu” kelimesi geldiğinde anlamlı bir ifade oluştururlar. Çünkü onu kelimesi cümlede nesne görevinde bulunur Geçişli Fiillere Örnek Sözcükler ONU / silmek, yıkamak, almak, engellemek, çıkarmak, bulmak, şişirmek, selamlamak, sallamak, öpmek, söylemek, beklemek, çekmek, çiz mek, sevmek, dolaşmak, okumak, karşılamak, terk etmek, hissetmek, yaşamak, anlamak vb. Geçişli Fiillere Örnek CümlelerBozulan televizyonu hemen tamir etti.– Neyi tamir etti = bozulan televizyonu = Nesne = Geçişli fiilMarketten meyve ve sebze aldım.– Ne aldım = meyve ve sebze = Nesne = Geçişli fiilSoğanı elleriyle kırıp yerdi.– Neyi yerdi = Soğanı = Nesne = Geçişli fiilUYARI Bir fiilin geçişli olması için cümlede mutlaka nesnenin bulunması şart değildir! Yüklemi geçişli fiil olduğu halde bazı cümlelerde nesne bulunmaz; yani yükleme sorulan “neyi, kimi, ne” sorularına cevap verebilen bir nesnenin cümle içinde varlığından söz edilemez Bu duruma bir nevi “gizli nesne” denilebilir.. Böyle durumlarda, cümlenin yüklemi olan fiilin başına “onu” kelimesini getirerek fiilin aslında geçişli olduğunun sağlamasını yapabiliriz ya da cümleye uygun bir nesne yaklaşık yarım saat = bekledi = ben = Gizli özneNerede bekledim = Havalimanında = Dolaylı tümleçNe kadar bekledim= yaklaşık yarım saat = Zarf tümleci-Yukarıdaki cümlede nesne bulunmadığı halde; yüklem “onu bekledim” şeklinde kullanılabildiği için ya da “kardeşimi bekledim” şeklinde bir dışarıdan bir nesne getirilebildiği için geçişli bir sıkılmadan, büyük bir keyifle dinlerdik. Onu/ dinlerdik = geçişli fiilKimse girmesin diye sonuna kadar kilitledi. Onu/ kilitledi = geçişli fiilb GEÇİŞSİZ FİİLLER Geçişsiz FiilGeçişsiz Fiil Nedir? Özellikleri NelerdirNesne alamayan fiillerdir. Cümleye dışarıdan herhangi bir nesnenin getirilemediği sorulan ve nesneyi buldurmaya yönelik olan “neyi, kimi ve ne” sorularına cevap veremeyen fiillerin başına “onu” kelimesi getirmeye çalıştığınızda anlamsal bir bozukluk ile karşılaşırsınız. Geçişli Fiillere Örnek Sözcükler ONU / uyumak, sızlanmak, uzanmak, ağlamak, çökmek, sevinmek, yıkanmak, korkmak, akmak, değişmek, gülmek, keyiflenmek, birikmek, taşınmak, susmak, küsmek Fiillere Örnek CümlelerBu olaydan sonra tamamen içine içine kapandı ? kimi içine kapandı ? = cevap yok çünkü nesnesi yok = yüklem geçişsiz fiildir ne içine kapandı ?Beni görünce hemen boynuma sarıldı? kimi sarıldı? = nesne yok = geçişsiz fiil ne sarıldı?Yorgunluktan gelir gelmez yatağına uzandı ? kimi uzandı ? = cevap yok çünkü nesnesi yok = geçişsiz fiil ne uzandı ? UYARI Dilimizde bazı kelimeler cümle içinde kazandıkları anlamları ile hem geçişli hem de geçişsiz şekilde kullanılabilmektedir. Aklınıza gelen bazı örneklerin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu net çıkaramadığınızda bu uyarıyı hatırlamanızda fayda var. Siz de tereddüte düştüğünüz fiili hem geçişli hem geçişsiz olacak şekilde cümle içinde kullanmaya köpek sürüsü ile karşılaştığımdan eve kadar koştum. Geçişsiz Beden eğitimi öğretmenliği için dört yüz metreyi iki dakikada koştum. GeçişsizOdanın içinde sabahtan beri dolaşıyordu. Geçişsiz Neyi dolaşıyordu = ? Bu tarihi sarayı keyifle dolaşıyordu. Geçişli Neyi dolaşıyordu = Bu tarihi sarayıc OLDURGAN ÇATILI FİİLLEROldurgan Fiil Nedir? Geçişsiz bir fiilin “-r, -t, -tır” eklerinden birini almasıyla geçişli hale getirilmesiyle oluşan fiile “oldurgan çatılı fiil” denilmektedir. Bu ekler sözcüğe eklenirken ses olaylarına göre “-r, -ır, -ir, -ur, -ür, / -t, -ıt, -it, -ut, -üt / -dır, -dir, -dur, -dür, tır, tir, tur, tür” şekillerini de Fiil Nasıl Bulunur? Öncelikle fiilin köküne bakılır. Fiilin kökü geçişsiz ise ve bu kök oldurgan yapan “-r, -t, -tır” ekleriyle geçişli hale getirilmişse bu fiilin nesnesine göre oldurgan bir fiil olduğu anlaşılır. Oldurgan fiillerde eylem bizzat özne tarafından Fiil ÖrnekleriGeçişsiz fiil Oldurgan Eylem Onu / uyu-mak > Onu/ uyu-t–makOnu / kaç-mak > Onu/ kaç-ır–makOnu / düş-mek > Onu/ düş-ür–mekOnu / gül-mek > Onu/ gül-dür–mekOnu / ağla-mak > Onu/ ağla-t–mak Oldurgan Fiillere Örnek Cümleler* Arkadaşımın bu hareketi beni çok korkuttu.* Misafirleri için bütün bir hindiyi pişirdi.* Oyuncularını iki gün boyunca ETTİRGEN ÇATILI FİİLLEREttirgen Fiil Nedir? Geçişli bir fiilin kök ya da gövdesine “-r, -t, -tır” eklerinden birinin veya ikisinin üst üste getirilmesiyle oluşturulan, bunun sonucunda geçişlilik derecesi arttırılan bir nevi çift geçişli fiillere “ettirgen çatılı eylemler” Fiil Nasıl Bulunur? Fiilin köküne bakılır. Fiilin kökü geçişli ise ve bu kökün ettirgenlik yapan “-r, -t, -tır” ekleri sayesinde geçişlilik derecesi arttırılmışsa bu fiilin nesnesine göre ettirgen bir fiil olduğu Fiil ÖrnekleriGeçişli Fiil Ettirgen Eylem Ettirgen EylemOnu / temizle-mek > Onu / temizle-t-mek > Onu / temizle-t–tir-mek Onu / sil-mek > Onu / sil-dir-mek > Onu / sil-dir–t-mek Onu / bul-mak > Onu / bul-dur-mak > Onu / bul-dur–t-makOnu / kes-mek > Onu / kes-tir-mek > Onu / kes-tir–t-mekOnu / iç-mek > Onu / iç-ir-mek –Not Ettirgen fiillerde, eylem çoğunlukla özne tarafından değil de bir aracı tarafından yapılır, özne işi ya ikinci bir kişiye yaptırır ya da ikinci kişiyi aracı koyarak üçüncü kişiye FiilDoğan paketleri al-dır–dı. Almak eylemi Doğan tarafından ikinci bir kişiye yaptırılmıştır.Doğan paketleri al-dır–t-tı. Almak eylemi aracı olan ikinci kişi tarafından üçüncü bir kişiye yaptırılmıştır.Annesi çocuğa ilacı zorla iç-ir–di. İçirme işini özne annesi yapmıştır. Nadir de olsa işin özne tarafından yapıldığı ettirgen fiiller vardır.Ettirgen Fiillere Örnek CümlelerSedef’i Ankara’da büyük dayısı mumundan heykelini aslını çevresindekilere şirketin tanıtımı için broşür tümünü havaalanından aldırdı. Ettirgen ile Oldurgan Arasındaki Fark Nedir? 1-İkisi de “-r, -t, -tır” eklerini alırlar. 2-Bu ekler ettirgen fiilde geçişli bir köke, oldurgan fiilde ise geçişsiz köke gelir. 3-Ettirgen fiillerde işi yapan bir aracı bulunurken, oldurgan fiilde böyle bir aracı bulunmaz, özne doğrudan fiili kendi GÖRE FİİLLERFiilde çatı konusu ile ilgili yukarıda anlatılanların hepsinde bizi cümlenin “nesnesi” ilgilendirirken, artık cümledeki “gerçek özne, gizli özne, sözde özne” gibi özne çeşitleri ilgilendireceğinden, öznenin yüklem ile olan ilişkisi inceleyeceğiz. Öznenin; eylemi kendi yapıp yapmaması, başkasının yaptığı işten etkilenmesi, kendi yaptığı işten yine kendi etkilenmesi ve eylemi başkalarıyla ortak yapması bakımından ayrılan “etken”, “edilgen”, “dönüşlü” ve “işteş” başlıklarını aşağıda örneklerle açıklamaya ETKEN FİİLLER Cümlede bildirilen işin, hareketin gerçek özne tarafından bizzat gerçekleştirildiği fiillere “etken fiil” denir. Etken çatılı fiillere, gerçek öznenin aktif olduğu fiiller de diyebiliriz. Peki gerçek özne nedir?“Yüklemin anlattığı işi üstüne almış, yargının oluşmasını sağlamış, yüklemin bildirdiği işi bizzat kendisi yapan öznelerdir. Gerçek özneler cümlenin içinde açık şekilde bulunup bulunmamasına gizli özne ve açık özne şeklinde iki şekilde bulunabilir.”Örneğin; “Çocuklar kitaplarını unuttular.” cümlesindeki unuttular eylemi etkendir. Çünkü eylemi yapan özne bellidir çocuklar ve aktiftir. “Balıkçılar, ağları çekti.” cümlesindeki “çekti” eylemi de etkendir. Çünkü çekme eylemini yapan özne “balıkçılardır” bellidir ve özne gerçek Çatılı FiilBu fiiller “-l, -n” çatı ekleri almazlar. Doğrudan doğruya kendi anlamlarıyla Çatılı Cümle ÖrnekleriBabam bahçenin kapısını onardı. Yüklem = onardı kim onardı? = Babam = Gerçek özne / EtkenŞairler insanı tanımayı başaramazlarsa şirden uzaklaşırlar. Yüklem = uzaklaşırlar kim uzaklaşır? = Şairler = Gerçek Özne / EtkenHızla yağan yağmurun altında arabaya doğru koştuk. Yüklem = koştuk kim koştu? = biz = gizli gerçek özne / EtkenSahneye çıkınca önce salondakileri başımla selamladım. Yüklem = selamladım kim selamladı? = Ben = gizli gerçek özne / Etken UYARI Gizli özne de cümledeki eylemi bizzat kendisi yaptığından gerçek özne olarak incelenir, bu yüzden cümlede özne gizli şekilde verilse bile yüklem etken çatılı fiil olur. Biz gizli öznenin varlığını yüklemdeki şahıs ekinden anlarız. Yukarıdaki son iki cümle de bu duruma EDİLGEN FİİLLER Etken çatılı fiillere “-l, veya –n” çatı eklerinden uygun olanı getirdiğimizde, fiil “kim tarafından yapıldığı belli olmayan” bir anlam kazanır. Çatı eki almış olan, bu yüzden de eylemi gerçekleştiren kişi ya da varlığın belli olmadığı fiillere “edilgen çatılı fiiller” diyoruz. Örneğin;Burak soruları çözdü. Çözme işini yapan belli mi? = Burak = Etken çatılıSorular çözüldü. Çözme işini kim yaptı belli mi? Değil = Edilgen çatılı = “l” çatı ekiÖNEMLİ Edilgen eylemle kurulmuş cümlelerde özne, gerçek özne değildir. Aslında normalde nesne görevindeki öğe, gerçek özne belli olmadığından özne görevini üzerine almakta ve sözde özne “Ağlar çekildi.” cümlesinde çekme işini yapanlar yani gerçek özne belli değildir. Ağlar sadece çekme işinden etkilenen durumundadır. Bu nedenle sözde öznedir. “Çocuklar evde unutuldu.” Cümlesinde de çocuklar etken aktif değil edilgendir. Çünkü unutma eylemini yapanlar başkalarıdır ve belli değildir. Edilgen fiillere “kim tarafından” sorusunu sorarsanız cümlede hiçbir öge size cevap Çatılı Cümle Örnekleriİtfaiye yangını kısa sürede söndürdü. Etken = Özne İtfaiye Yangın kısa sürede söndürüldü. Edilgen = Sözde özne YangınEditör kitaptaki yanlışları düzeltti. Etken = Özne Editör Kitaptaki yanlışlar düzeltildi. Edilgen = Sözde özne = Kitaptaki yanlışlarUsta, duvarları tamir etti.Etken = Özne Usta Duvarlar tamir edildi. Edilgen = Sözde özne DuvarlarBelediye ağaçları budadı, yolları asfaltladı. Etken= Özne Belediye Ağaçlar budandı, yollar asfaltlandı. Edilgen = Sözde özne Ağaçlar UYARI Edilgen eylemlerin gerçek özneleri kimi zaman örtülü özne şeklinde cümlede yer alabilir. Örtülü öznelerin olduğu cümlelerde yüklemde “-l, ve -n” edilgenlik eki yer alır. Peki örtülü özne neydi hatırlayalım “Örtülü Özne= Edilgen çatılı fillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde, hem işi yapan hem de işten etkilenen varlık birlikte yer almasına rağmen, işi yapan varlık “-ce” eki veya “tarafından” gibi yardımcı bir sözcükle birlikte kullanıldığından açık özne özelliği göstermez. Böyle bir durumda işi yapan varlık örtülü özne olarak kabul edilir.”Bu binayı Hasan usta yaptı. Etken = Özne Hasan Usta Bu bina Hasan usta tarafından yapıldı. Edilgen = Örtülü özne Hasan Usta tarafındanOnun başkan olmasına sınıf karar verdi. Etken = Özne sınıf Onun başkan olmasına sınıfça karar verildi. Edilgen = Örtülü özne sınıfçac DÖNÜŞLÜ FİİLLER Dönüşlü fiiller de, edilgen fiiller gibi, eylem kök ya da gövdelerinde “-l, –n” çatı ekleri getirilerek yapılan eylemlerdir. Peki dönüşlü fiillerin edilgen fiillerden farkı nedir? Dönüşlü fiillerde eylemin kim tarafından yapıldığı bilinmekte gerçek özne ve bu yapılan işten etkilenen yine özne olmaktadır. Yani işi yapan da işten etkilenen de öznenin odayı süsledi. Süsleme işini kim yaptı = Fadime = bu işten kim etkilendi = oda = EtkenOda süslendi. Oda kim tarafından süslendi = bilinmiyor = “n” çatı ekini almış = EdilgenFadime süslendi. Süslenme işini kim yaptı = Fadime = bu işten kim etkilendi = Fadime = “n” çatı ekini almış = DönüşlüDönüşlü FiilDönüşlü Çatılı Cümle ÖrnekleriÇocuk babasının kollarına atıldı. Gerçek özne + “l” çatı eki = DönüşlüGenç kız camın önünden çekildi. Gerçek özne + “l” çatı eki = DönüşlüKırılan gözlüğüm tamir edilince çok sevindim. Ben/Gerçek özne + “m” çatı ekiBüşra, düğünde en sevdiği pembe elbisesini pazara gitmek üzere yanımızdan kola içinde yemekten önce yıllık eşinden tek celsede gittiği günden beri hep dengeli yangını görünce itfaiyeye haber vermek için telefona her fırsatta çocuklarının başarısıyla haber vermediğim için bana tişörtüne sıcak su dökülünce hemen eve gider gitmez Cansız öznelerin eylemleri dönüşlü olamaz. Örneğin “Salon akşam için hazırlandı.” cümlesindeki fiil çatısı öznesine göre dönüşlü değil edilgendir. Çünkü salon kendi kendine hazırlanamayacağı için hazırlayanlar başkalarıdır. Ancak “Merve akşamki toplantı için hazırlandı.” cümlesindeki hazırlandı eylemi dönüşlüdür. Çünkü Merve kendi kendini toplantıya hazırlamaktadır. DİKKAT Edilgen ve dönüşlü fiillerin her ikisi de “l” ve “n” çatı eki aldıklarından birbiriyle karıştırılabilmektedir. Edilgen fiillerde “başkası tarafından”, dönüşlü fiillerde ise “kendi kendine” yapma anlamı bütün çöpler temizlendi. başkası tarafından = edilgenKöpeği, üzerine bulaşan çamurdan silkinerek temizlendi. kendi kendine = dönüşlüUYARI Doğa olaylarında “kendi kendine yapma anlamı değil” “kendi kendine olma” anlamı birdenbire duruldu, yağmur dindi. vbd İŞTEŞ FİLLER İşteş fiiller, eylem kök ya da gövdelerine “ş” çatı ekinin getirilmesiyle oluşturulur. Bu ek, sesli harf ile biten fiil tabanlarına “-ş” şekliyle; sessiz harf ile bitenlere ise, ünlü uyumu doğrultusunda “-ış, -iş, -uş, -üş” biçimiyle eklenir. Fiilin belirttiği iş bu ek sayesinde; birden fazla kişi tarafından ya “karşılıklı olarak” ya da “birlikte/beraberce” yapılma anlamı kazanır. İşteş fiil olması için fiil bu iki unsurdan birini mutlaka anlamca Bir işi karşılıklı yapma anlamı Bir işin karşılıklı yapılabilmesi için için en az iki kişiye ihtiyaç vardır, bunu işteşlik eki sağlamaktadır. Burada eylemi yapanlar aynı işi yaparken kendilerini hedef alırlar. Örneğin; İşteş Fiil KarşılıklıOrhan Yalçın’ı tanıdı + Yalçın Orhan’ı tanıdı = Orhan ile Yalçın bana baktı + ben ona baktım = Biz Yapılan İşteş Fiil örnekleri dövüşmek, vuruşmak, kucaklaşmak, selamlaşmak, itişmek, tartışmak, haberleşmek, atışmak, öpüşmek, araşmak, görüşmek, sevişmek, buluşmak, yazışmak, anlaşmak, çekişmek, bağrışmak, çatışmak, karşılaşmak, ödeşmek, Bir işi birlikte yapma anlamı Eylem yine birden çok kişi tarafından aynı yerde ve aynı anda yapılmaktadır. Bu kez özneler ortak bir hedef üzerine birlikte hareket öttü. + boncuk öttü. + fıstık öttü. = Kuşlar güldü. + Oğuz güldü. + Orhan güldü. = Orhan, Yalçın ve Oğuz Çatılı Fiil / Birlikte Yapılan İşBirlikte Yapılan İşteş Fiil Örnekleri uçuşmak, ağlaşmak, kaçışmak, ötüşmek, bekleşmek, gülüşmek, koşuşmak, doluşmak, meleşmek, kapışmak, Fiilerden bazıları doğrudan “ş” işteşlik eki almadığı halde, kalıplaşarak birden fazla kişi tarafından yapılma anlamı kazandıkları için işteş olarak kabul bir zamandan sonra tekrar örnekler savaşmak, güreşmek, kavuşmak, çiftleşmek, dertleşmek, sözleşmek, yüzleşmek UYARI Cümlede belirtilen işi, çoğul eki almış ya da topluluk belirten bir kelime sayesinde birden fazla kişi yapıyor gibi görünse de “ş” eki aldığı halde işteş kabul edilmeyen fiiller vardır. Burada söz konusu fiilin belirttiği işi tek kişinin yapabiliyor olmasına dikkat bir yürüyüşün sonunda Emirgan Korusu’na sınıf bu sınavı geçebilmek için gece gündüz eve bir türlü ÇATI SORU KALIPLARI HAKKINDA;— Fiilde çatı ile ilgili olarak aşağıdaki soru kalıpları ile karşılaşacaksınız;Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem “geçişsiz” bir eylemdir? Aynı soru kalıbında “geçişsiz” yerine geçişli, ettirgen, oldurgan, etken, edilgen, dönüşlü veya işteş sorulur.Yukarıdaki parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi “edilgenlik eki” almamıştır?Aşağıdaki cümlelerden hangisi özne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?Aşağıdakilerden hangisi nesne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?Aşağıdaki dizelerden hangisinin yüklemi geçişli bir eylem olduğu halde cümlede nesne kullanılmamıştır?Aşağıdaki cümlelerden hangisinin gizli bir nesnesi vardır?Aşağıdakilerden hangisinde eylemi başkasına yaptırma anlamı vardır?Hangisinin yükleminde çatı özelliği aranmaz?Aşağıdaki dizelerin hangisinde geçişsiz ey­lem, bir ekle geçişli hale getirilmiştir?Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir fiilin geçişlilik derecesi artırılmıştır?Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi birden çok çatı eki almıştır?Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ş” eki, cümleye bir işi karşılıklı, ya da birlikte yapma anlamı katmamıştır?— Nesne yüklem ilişkisinde “-r, -t, -tır” eklerine, özne yüklem ilişkisinde ise “-l, -n” çatı eklerine dikkat etmelisiniz.— Fiilde çatı ile ilgili tüm sorularda yüklemi fiil olan cümleleri dikkate alacaksınız. Yüklemi isim olan cümlelerde fiil çatısı çatı ile ilgili sormak istediklerinizi veya eklemek istediklerinizi bizimle paylaşmanızı dileriz. Ayrıca fiilde çatı konusunda hazırlanmış video anlatımlarından da faydalanabilirsiniz. eğitim öğretim ile ilgili belgeler > konu anlatımlı dersler > Türkçe dersi ile ilgili konu anlatımlar FİİLDE ÇATI 8. SINIF, FİİLDE ÇATI KONU ANLATIMI, ÇATISINA GÖRE FİİLLER, ÇATISINA GÖRE CÜMLELER, ÖRNEKLER, KOLAY YOLU, FİLDE ÇATI TEST TÜRKÇE KONU ANLATIMI Sevgili Öğrenciler, Aşağıdaki fiilde çatı konusu yenilenen 8. Sınıf Müfredatına göre hazırlanmıştır. 8. Sınıfların bu yeni müfredatında fiilde çatı konusu içinde yer alan diğer başlıklar MEB tarafından kaldırılmış, konu daha basitleştirilmiştir. İyi çalışmalar dileriz... Eğer Lisede okuyorsanız lise müfredatına uygun çatı konusuna çalışmalısınız. Lise Müfredatı Çatı Konusu'na ulaşmak için TIKLAYIN. bilgiyelpazesi ekibi Fiilde çatı veya diğer bir deyişle çatısına göre cümleler aşağıdaki gibi bölümlere ayrılır Fiilde çatı konusu öznesine göre ve nesnesine göre olmak üzere İKİYE ayrılır, konuya başlamadan önce DİKKAT Cümlede çatı özelliğine bakabilmeniz için mutlaka cümlenin YÜKLEMİ FİİL olmak zorundadır. Eğer yüklem fiil olmazsa bu cümlede çatı özelliği ARANMAZ. Yani çatısına BAKILMAZ. Örnekler Arabalar yolda bekliyor. Yukarıdaki cümlenin yüklemi FİİL olan "bekliyor" kelimesidir. Bu yüzden bu cümlede çatı özelliğine BAKABİLİRİZ. Arabalar kaldırımdaydı. Yukarıdaki cümlenin yüklemi FİİL OLMAYAN "kaldırımdaydı" kelimesidir. Bu yüzden bu cümlede çatı özelliğine BAKILMAZ. Şimdi çatı konusuna başlayalım ÖZNESİNE GÖRE ÖZNE - YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE CÜMLELER - Yüklemi fiil olan cümle öznenin durumuna göre ikiye ayrılır a Etken Çatılı Fiil - Yüklemi fiil olan cümlenin öznesi eğer işi bizzat "KENDİSİ YAPIYOR"sa etken çatılı fiildir. Yani yüklemin cümledeki ANLAMINA BAKACAĞIZ. Örnekler Bu zor soruyu iki dakikada çözdü. "çözdü" yüklem, kim çözdü "o", peki "o" "çözme" işini KENDİSİ mi yaptı, ANLAMINA BAKIN, evet. Öyleyse "çözdü" fiili etken çatılı bir fiildir. Öğretmenimizin anlattıklarını güzelce dinledim. "dinledim" yüklem, kim dinledi "ben", peki "ben" "dinleme" işini KENDİM mi yaptım, ANLAMINA BAKIN, evet. Öyleyse "dinledim" fiili etken çatılı bir fiildir. Bu roman okuyanı kendine bağlıyor. "bağlıyor" yüklem, ne bağlıyor "bu roman", peki "bu roman" "bağlama" işini KENDİSİ mi yaptı, ANLAMINA BAKIN, evet. Öyleyse "bağlıyor" fiili etken çatılı bir fiildir. Çocuklar arka bahçeye güzel bir kulübe yapmışlar. "yapmışlar" yüklem, kimler yapmışlar "çocuklar", peki " çocuklar" "yapma" işini KENDİLERİ mi yapmış, ANLAMINA BAKIN, evet. Öyleyse "yapmışlar" fiili etken çatılı bir fiildir. b Edilgen Çatılı Fiil - Yüklemi fiil olan cümledeki iş fiil eğer "BAŞKASI/BAŞKALARI TARAFINDAN" yapılıyorsa edilgen çatılı fiildir. Yani yüklemin cümledeki ANLAMINA BAKACAĞIZ. Örnekler Bu güzel ormanda uzaktan uzağa kuş sesleri duyuluyordu "duyulurdu" yüklem, ne duyulurdu "kuş sesleri", peki "duyulma" işi kimler tarafından yapılırdı, ANLAMINA BAKIN "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapılırdı. Öyleyse "duyulurdu" fiili edilgen çatılı bir fiildir. Hafta sonu evin arkasındaki bahçe bir güzel sulandı "sulandı" yüklem, ne sulandı "evin arkasındaki bahçe", peki "sulanma" işi kimler tarafından yapıldı, ANLAMINA BAKIN "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapıldı. Öyleyse "sulandı" fiili edilgen çatılı bir fiildir. Emektar at, pazarda geçen hafta satıldı. "satıldı" yüklem, ne satıldı "emektar at", peki "satılma" işi kimler tarafından yapıldı, ANLAMINA BAKIN "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapıldı. Öyleyse "satıldı" fiili edilgen çatılı bir fiildir. Bayram temizliği yapılırken camlar da silindi. "silindi" yüklem, ne silindi "camlar", peki "silinme" işi kimler tarafından yapıldı, ANLAMINA BAKIN "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapıldı. Öyleyse "silindi" fiili edilgen çatılı bir fiildir. Televizyonun kanalları sırasına göre ayarlandı. "ayarlandı" yüklem, ne ayarlandı "televizyonun kanalları", peki "ayarlanma" işi kimler tarafından yapıldı, ANLAMINA BAKIN "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapıldı. Öyleyse "ayarlandı" fiili edilgen çatılı bir fiildir. DİKKAT Cümlede geçen "başkası/başkaları" cümlenin içinde kullanılabilir. Kullanılsa bile yüklemde geçen fiili "BAŞKALARI TARAFINDAN" yapıldığı için fiil EDİLGEN'dir. TERS KÖŞE OLMAYIN! Örnekler Komşumuzun evi polis tarafından arandı. arandı yüklem ve fiil, ne arandı komşumuzun evi özne, peki aranma işi başkası tarafından mı yapıldı. evet. peki kim tarafından arandı polis tarafından. Sonuçta cümlenin yüklemi olan arandı fiili başkası tarafından yapılmış mı yapılmamış mı, yapılmış, öyleyse arandı fiili cümlemizde edilgendir. Oyuncular, seyirciler tarafından alkışlandı. alkışlandı yüklem ve fiil, alkışlandı kimler, oyuncular özne, peki alkışlama işi başkası tarafından mı yapıldı. evet. peki kim tarafından alkışlandı seyirciler tarafından. Sonuçta cümlenin yüklemi olan alkışlandı fiili başkası tarafından yapılmış mı yapılmamış mı, yapılmış, öyleyse alkışlandı fiili cümlemizde edilgendir. SONUÇ Cümleyi okuduktan sonra ANLAMINA bakarız. Eğer işi yapan öznenin KENDİSİ ise ETKEN, iş BAŞKASI veya BAŞKALARI TARAFINDAN yapılıyorsa EDİLGEN'dir. NESNESİNE GÖRE NESNE - YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE CÜMLELER - Yüklemi fiil olan cümlede NESNE kullanılabilmesine veya kullanılamamasına göre ikiye ayrılır a Geçişli Fiil - Yüklemi fiil olan cümledeki fiil eğer cümlede NESNE'nin GEÇMESİNE, kullanılmasına izin veriyorsa adı üstünde geçişli fiildir. Nesne alabilen fiillerdir. Yani bu cümlede nesne ya vardır ya da biz bu cümleye nesne ekleyebiliriz. İlla cümlede nesne olması gerekmez. Fiile bakacağız. Örnekler Annem erkenden sofrayı hazırladı. "hazırladı" yüklem, kim hazırladı "annem", NEYİ hazırladı "sofrayı" NESNE. Öyleyse "hazırladı" fiili nesne almıştır, nesne ALDIĞI için GEÇİŞLİ fiildir. Şimdi nesneyi cümleden SİLELİM. Annem erkenden hazırladı. "hazırladı" yüklem, kim hazırladı "annem", NEYİ hazırladı "onu" diye bir NESNE'yi cümlede KULLANABİLİRİZ. Öyleyse "hazırladı" fiili nesne ALABİLİR, nesne ALABİLDİĞİ için GEÇİŞLİ fiildir. B Geçişsiz Fiil - Yüklemi fiil olan cümledeki fiil eğer cümlede NESNE'nin geçmesine, kullanılmasına İZİN VERMİYORSA geçişsiz fiildir. Nesne ALAMAYAN fiillerdir. Yani bu cümlede nesne yoktur, biz istesek de cümlede NESNE KULLANAMAYIZ. Örnekler Arkadaşım çalışmak için işe gitti. "gitti" yüklem, kim gitti "arkadaşım", NEYİ gitti, NE gitti -> CEVAP YOK. Öyleyse "gitti" fiili nesnenin cümlede geçmesine, kullanılmasına İZİN VERMİYOR, GEÇİŞSİZ fiildir. Şimdi cümleye bilgi yelpazesi com nesne EKLEMEYE çalışalım Arkadaşım çalışmak için işe onu gitti. Arkadaşım çalışmak için işe arabayı gitti. Cümleye ne kadar uğraşırsak uğraşalım "NESNE" koyamıyoruz. SAÇMA, ANLAMSIZ oluyor. Çünkü "gitti" fiili cümlede nesne kullanılmasına izin vermiyor. ***KOLAY YOLU*** Aşağıdaki kolay yolu uygulayarak yukarıdaki gibi cümlenin ögelerini bulmakla, cümleye nesne yerleştirmeye çalışmakla UĞRAŞMAZSINIZ. Yöntem Şu 1. Cümlenin yüklemini bul. 2. Yüklemin dışındaki tüm kelimeleri sil, yüklemi yalnız bırak. 3. Yüklemin başına "ONU" kelimesini koy ve oku. 4. Okuyunca ANLAMLI oluyorsa GEÇİŞLİ, ANLAMSIZ oluyorsa GEÇİŞSİZDİR. Yöntem bu kadar BASİT. Örnekler Parasını bankaya verdi. 1. Cümlenin yüklemini bul. Parasını bankaya verdi. 2. Yüklemin dışındaki tüm kelimeleri sil, yüklemi yalnız bırak. Parasını bankaya verdi. 3. Yüklemin başına "ONU" kelimesini koy ve oku. ONU verdi. 4. Okuyunca ANLAMLI olduğu için "verdi" fiili GEÇİŞLİDİR. Hiçbir şey söylemeden montunu alıp dışarı çıktı. 1. Cümlenin yüklemini bul. Hiçbir şey söylemeden montunu alıp dışarı çıktı. 2. Yüklemin dışındaki tüm kelimeleri sil, yüklemi yalnız bırak. Hiçbir şey söylemeden montunu alıp dışarı çıktı. 3. Yüklemin başına "ONU" kelimesini koy ve oku. ONU çıktı. 4. Okuyunca ANLAMSIZ olduğu için "çıktı" fiili GEÇİŞSİZDİR. Konunun bitmiş halini aşağıdaki tabloda gösterelim. SONUÇ Başta da söylediğimiz gibi fiilde çatı konusu 8. Sınıflar için bu kadar. Devamı 8. Sınıflarda YOK. Lisede karşınıza çıkar. Çözdüğünüz bazı sorularda soruların içinde "işteş, dönüşlü, oldurgan, ettirgen" gibi kelimeler görürseniz bu soruları ÇÖZMEYİN. Çünkü ya sorular ESKİ müfredata göre hazırlanmıştır ya da LİSE'ye aittir. KAFANIZ KARIŞMASIN!.. FİİLDE ÇATI 8. SINIF TESTLERİNİ ÇÖZMEK İÇİN >>TIKLAYIN>TIKLAYIN>>TIKLAYIN>>TIKLAYIN>>TIKLAYINYorumu şahane bir site burayı sevdimm ->Yazan Buse. Er 8. **Yorum** ->Yorumu SIZIN SAYENIZDE YÜKSEK BIR NOT ALDIM SIZE TESSEKÜR EDIYORUM... ->Yazan sıla 7. **Yorum** ->Yorumu valla bu site çok süper .Bu siteyi kuran herkimse Allah razi olsun tüm ödevlerimi bu siteden mugladan sevgiler.... ->Yazan kara48500.. 6. **Yorum** ->Yorumu çok güzel bir site. kurucularına çok teşekkür ederim başarılarınızın devamını dilerim. ->Yazan Tuncay. 5. **Yorum** ->Yorumu ilk defa böyle bi site buldum gerçekten çok beğendim yapanların eline sağlık. ->Yazan efe . 4. **Yorum** ->Yorumu ya valla çok güzel bisi yapmışınız. Çok yararlı şeyler bunlar çok sagolun ->Yazan rabia.. 3. **Yorum** ->Yorumu Çok ii bilgiler var teşekkür ederim. Çok süper... Ya bu siteyi kurandan Allah razı olsun ..... süperrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr. Çok iyiydi. isime yaradı. Her kimse bu sayfayı kurduğu için teşekkür ederim ->Yazan pınar.. 2. **Yorum** ->Yorumu çok güzel site canım ben hep her konuda bu siteyi kullanıyorum özellikle kullanıcı olmak zorunlu değil ve indirmek gerekmiyor ->Yazan ESRA.. 1. **Yorum** ->Yorumu Burada muhteşem bilgiler var hepsi birbirinden güzel size de tavsiye ederim. ->Yazan Hasan Öğüt. >>>YORUM YAZ<<<

8 sınıf türkçe fiilde çatı örnek cümleler